Die voormalige apartheid-veiligheidspolisieman Daniel Petrus Siebert het by die hervatte geregtelike doodsondersoek na Steve Biko se dood getuig oor die gebeure op 6 September 1977 in Gqeberha. Die nou 80-jarige Siebert het verklaar dat verskeie Veiligheidstak-beamptes met Biko gestoei het tydens ’n ondervraging. Volgens hom het een beampte Biko met ’n gesnyde tuinslangpyp geslaan. Hierdie getuienis is van kardinale belang in die voortgesette poging om die volle waarheid oor die omstandighede rondom Biko se afsterwe aan die lig te bring, dekades ná die tragiese gebeure.
Siebert het verder getuig dat Biko sy kop teen ’n muur gestamp het tydens die stoeiery by die Veiligheidstak se hoofkwartier in Gqeberha. Hy kon egter nie sê of hierdie voorval die hoofbesering veroorsaak het wat vyf dae later tot Biko se dood gelei het nie, en het die gebeure as “extremely vague” beskryf. Siebert het bygevoeg dat Biko “aggressive” was en “fighting again” tydens die voorval. Biko is op 12 September 1977 op 30-jarige ouderdom in polisie-aanhouding oorlede. Die onsekerheid oor die presiese oorsaak van sy dood het sedertdien ’n lang skaduwee oor die Suid-Afrikaanse geskiedenis gewerp, en die huidige ondersoek poog om hierdie onbeantwoorde vrae aan te spreek.
Verhoor se nuwe getuienis oor 1977
Mnr. Daniel Petrus Siebert het getuig dat hy van 1967 tot 1981 in die Veiligheidstak gedien het, met sy standplaas in Gqeberha, destyds bekend as Port Elizabeth. Sy rol binne die Veiligheidstak het hom direk betrokke gemaak by die ondervragings en operasies wat destyds teen anti-apartheidsaktiviste gerig was. Die ondersoek het betrekking gehad op pamflette wat in Gqeberha se woongebiede versprei is, wat massamobilisasie aangemoedig het en die omverwerping van die regering probeer bewerkstellig het. Hierdie pamflette is deur die apartheidsregime as ’n ernstige bedreiging vir staatsveiligheid beskou, wat gelei het tot die arrestasie en ondervraging van individue soos Steve Biko.
Op 6 September 1977 is Biko vanaf die polisiestasie na die Veiligheidstak se hoofkwartier in die Sanlam-gebou in Central gebring vir ondervraging. Dit was tydens hierdie ondervraging dat die noodlottige konfrontasie plaasgevind het. Volgens Siebert het Biko kwaad geword, ’n stoel na hom gestoot of gegooi, en daarna ’n beweging gemaak asof hy hom wou slaan. Hierdie beweerde aggressiewe optrede van Biko word deur Siebert as die katalisator vir die daaropvolgende fisieke worsteling voorgehou. Kaptein Jacobus Johannes Oosthuysen Beneke het toe verskyn, Biko met sy skouer getref en hom teen ’n muur vasgedruk. Mnr. Gideon Johannes Nieuwoudt het Biko ook met ’n gesnyde tuinslangpyp geslaan, ’n detail wat die brutaliteit van die ondervraging onderstreep. Tydens die stoeiery het Biko sy kop teen ’n muur gestamp en op die vloer geval. Siebert het opdrag gegee dat Biko geboei moes word. Hy het die gebeure as “extremely vague” beskryf en bygevoeg dat Biko “aggressive” was en “fighting again” tydens die voorval. Die vaagheid van sy herinneringe, soveel jare later, bemoeilik die poging om ’n volledige en akkurate beeld van die gebeure te vorm, maar die kern van sy getuienis bly die fisieke aanranding wat Biko ondergaan het.
Die dag ná die voorval, op 7 September 1977, het Biko steeds in aanhouding gebly. Op 11 September 1977 is Siebert opdrag gegee om Biko uit die Port Elizabeth-gevangenis te gaan haal en hom na die Walmer-polisiestasie te neem. Dit was die begin van Biko se laaste reis. Later daardie middag het mnr. Piet Goosen vir Siebert opdrag gegee om te help met die vervoer van Biko na Pretoria. Siebert, Nieuwoudt, luitenant Wilken en luitenant Fouche het Biko na Pretoria vervoer, ’n lang en uitmergelende reis vir ’n man wat reeds ernstig beseer was. Hulle het hom omstreeks 9 vm. Aan gevangenisbeamptes oorhandig. Biko is die volgende dag, op 12 September 1977, in Pretoria oorlede, ’n tragiese einde aan sy lewe en ’n donker hoofstuk in Suid-Afrika se geskiedenis.
Onsekerheid oor noodlottige besering
Mnr. Siebert kon ook nie bevestig of die voorval op 6 September 1977 die enigste geleentheid was waartydens Steve Biko aangerand is nie. Hierdie gebrek aan sekerheid laat die moontlikheid oop dat Biko aan verdere fisieke geweld onderwerp is tydens sy aanhouding, wat moontlik bygedra het tot sy dood. Hy het bygevoeg dat die gebeure in die algemeen "extremely vague" vir hom was. Siebert se getuienis het gesuggereer dat Biko "aggressive" was en "fighting again" tydens die konfrontasie, maar hy kon geen definitiewe antwoord verskaf oor die omvang of die presiese aard van enige ander moontlike aanrandings nie. Die onduidelikheid rondom hierdie aspek laat vrae ontstaan oor die volle reeks gebeure wat tot Biko se dood gelei het. Die getuienis het veral gefokus op die fisieke worsteling en die stamp van Biko se kop teen ’n muur, maar kon nie uitsluitsel gee oor of dit die noodlottige besering was nie, of of daar ander insidente was wat bygedra het tot sy uiteindelike afsterwe. Die onvermoë om hierdie vrae afdoende te beantwoord, beklemtoon die kompleksiteit en die diepte van die onreg wat Biko aangedoen is.
Die vyf Veiligheidstak-beamptes wat by die insident geïmpliseer is — Snyman, Siebert, Benecke, Marx en Nieuwoudt — het later amnestie by die Waarheid-en-versoeningskommissie (WVK) aansoek gedoen. Hierdie aansoeke het ten doel gehad om die volle waarheid oor die omstandighede rondom Biko se dood aan die lig te bring, in ruil vir vrywaring van vervolging. Die WVK-proses het egter nie al die onsekerhede uit die weg geruim nie, veral met betrekking tot die presiese oorsaak en konteks van Biko se fatale beserings. Die getuienis van mnr. Siebert tydens die onlangse geregtelike doodsondersoek het sommige van hierdie kwessies weer onder die loep geneem, maar het ook die aanhoudende uitdagings beklemtoon om na soveel jare ’n volledige en akkurate beeld van die gebeure te rekonstrueer. Die soeke na geregtigheid vir Steve Biko bly dus ’n deurlopende proses, selfs dekades ná sy dood.
Vroeëere ondersoeke en amnestie
'n Formele geregtelike doodsondersoek wat reeds in November 1977 gehou is, het die polisie se weergawe aanvaar dat Steve Biko sy beserings opgedoen het nadat hy sy kop teen 'n muur gestamp het. Hierdie bevinding het destyds groot omstredenheid veroorsaak, aangesien dit die polisie van enige oortreding vrygespreek het. Die publiek en die internasionale gemeenskap het hierdie bevinding met skeptisisme bejeën, en baie het geglo dat dit ’n toesmeerdery was om die ware toedrag van sake te verberg. Die huidige hervatte ondersoek bring nuwe lig op hierdie vroeëre bevindinge, veral in die lig van onlangse getuienis wat die destydse narratief bevraagteken. Die oorspronklike ondersoek het nie die volle omvang van die worstelinge en aanrandings wat Biko in polisie-aanhouding ervaar het, behoorlik ondersoek nie, wat gelei het tot 'n onvolledige prentjie van die gebeure wat sy dood voorafgegaan het. Die gebrek aan deeglike ondersoek het die weg gebaan vir die polisie se weergawe om onbetwis te bly vir jare.
Die vyf Veiligheidstak-beamptes wat by die insident geïmpliseer is — Snyman, Siebert, Benecke, Marx en Nieuwoudt — het later amnestie by die Waarheid-en-versoeningskommissie (WVK) aansoek gedoen. Tydens hierdie proses het hulle erken dat hulle aspekte van hul weergawes van wat met Biko gebeur het, versin het. Hierdie bekentenis van valse getuienis ondermyn die geloofwaardigheid van die oorspronklike geregtelike doodsondersoek en beklemtoon die mate waartoe die waarheid destyds verdoesel is. Die WVK se doel was om die waarheid oor apartheid-era misdade te ontbloot in ruil vir vrywaring van vervolging, maar die volle implikasies van hierdie versinsels is moontlik nie destyds ten volle begryp nie. Die huidige ondersoek poog om die leemtes te vul en die presiese omstandighede rondom Biko se dood vas te stel, met inagneming van hierdie vroeëre erkennings van onwaarhede. Die onthulling dat die betrokke beamptes gelieg het, het die behoefte aan 'n heropening van die saak net verder beklemtoon, en sodoende die weg gebaan vir die huidige geregtelike doodsondersoek.
Toekoms van die ondersoek
Die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) het die geregtelike doodsondersoek na Steve Biko se dood in 2025 heropen. Hierdie heropening volg ná jare se onsekerheid en nuwe getuienis wat aan die lig gekom het, wat die oorspronklike bevindinge van die 1977-ondersoek bevraagteken. Die besluit deur die NVG dui op 'n hernude poging om die volle waarheid oor die omstandighede rondom Biko se afsterwe vas te stel, veral in die lig van die voormalige polisieman Daniel Petrus Siebert se onlangse getuienis wat meer besonderhede oor die fisieke konfrontasie in die Veiligheidstak se hoofkwartier verskaf het. Hierdie heropening is 'n belangrike stap in die proses van historiese regstelling en die soeke na geregtigheid vir diegene wat onder apartheid gely het. Die publiek en Biko se familie hoop dat hierdie ondersoek uiteindelik die onbeantwoorde vrae sal beantwoord en die volle omvang van die gebeure sal blootlê.
Die ondersoek sal op 7 September 2026 voortgesit word. Hierdie datum sal die voortsetting van die verrigtinge sien, waar verdere getuienis moontlik aangehoor sal word en addisionele lig op die gebeure van September 1977 gewerp kan word. Die voortsetting van die ondersoek is van kritieke belang vir diegene wat steeds antwoorde soek oor Biko se dood, en dit sal bepaal of enige nuwe bevindinge tot verdere regstappe kan lei. Die proses is lank en ingewikkeld, maar die vasberadenheid om die waarheid te vind, bly onwrikbaar. Die resultate van hierdie voortgesette ondersoek sal 'n beduidende impak hê op hoe Suid-Afrika sy verlede verstaan en hoe geregtigheid vir slagoffers van apartheid nagestreef word.
