Die Suid-Afrikaanse Buro vir Standaarde (SABS) het op 17 April ’n nuwe konsepstandaard vrygestel wat voedseldonasies rig, in 'n poging om die omvang van vermorste voedsel in Suid-Afrika aan te spreek. Meer as 10 miljoen ton hoofsaaklik eetbare voedsel gaan jaarliks in die land verlore of word vermors, wat die dringendheid van so ’n maatreël onderstreep. Die publikasie van hierdie konsepstandaard deur die SABS op 17 April verteenwoordig 'n belangrike stap vorentoe. Hierdie standaard, wat daarop gemik is om die skenking van veilige en geskikte voedsel aan behoeftiges te fasiliteer, het sy oorsprong in 'n voorstel deur FoodForward SA. Die inisiatief sal na verwagting ’n beduidende impak hê op voedselsekuriteit en die vermindering van afval.
Die Probleem: Voedselverspilling en Onsekerheid
Voedselonsekerheid bly 'n kritieke probleem in Suid-Afrika. Statistieke toon dat 'n kommerwekkende 63.5% van huishoudings in die land voedselonseker is. Dit beteken dat meer as ses uit elke tien huishoudings nie altyd toegang het tot voldoende, veilige en voedsame kos om 'n aktiewe en gesonde lewe te handhaaf nie. Hierdie situasie word vererger deur die grootskaalse vermorsing van voedsel in die voorsieningsketting. Die feit dat meer as 10 miljoen ton hoofsaaklik eetbare voedsel jaarliks verlore gaan of vermors word, beklemtoon die ironie van die situasie waar soveel mense honger ly terwyl kos weggegooi word.
Byna die helfte van alle voedselvermorsing in Suid-Afrika vind plaas tydens die verwerkings- en vervaardigingstadium. Hierdie verliese sluit produkte in wat nie aan estetiese standaarde voldoen nie, produksie-oorskotte, of produkte wat hul verkoopbaarheidsdatum nader, maar steeds veilig is vir verbruik. Hierdie aansienlike hoeveelheid voedsel, wat dikwels nog heeltemal eetbaar is, beland op stortingsterreine in plaas daarvan om diegene te bereik wat dit die nodigste het. Die nuwe SABS-standaard is daarop gemik om hierdie gaping te oorbrug en 'n duidelike riglyn te skep vir die veilige en doeltreffende herleiding van sulke voedsel. Dit bied 'n gestruktureerde benadering om die vloei van oortollige, maar veilige, voedsel van vervaardigers en kleinhandelaars na behoeftige gemeenskappe te vergemaklik.
Die Oplossing: Sans 2088 se Rol
SANS 2088 verteenwoordig Suid-Afrika se heel eerste nasionale standaard vir voedseldonasie en -herverspreiding, wat 'n belangrike mylpaal in die land se stryd teen voedselverspilling en -onsekerheid merk. Hierdie konsepstandaard is tans oop vir openbare kommentaar tot 16 Junie, wat belanghebbendes die geleentheid bied om insette te lewer en sodoende by te dra tot die finalisering van 'n robuuste en uitvoerbare dokument.
FoodForward SA het reeds in Junie 2023 die SABS genader met omvattende navorsing oor voedselverlies, -vermorsing en -onsekerheid, wat die dryfveer agter die ontwikkeling van hierdie standaard was. Hierdie inisiële voorstel van FoodForward SA het die grondslag gelê vir die noukeurige proses wat gelei het tot die formulering van SANS 2088. Die nuwe riglyne sal help om die verwarring rondom datumetikette te verhelder, wat 'n algemene rede is waarom skenkers huiwerig is om voedsel te skenk. Die "beste voor"-datum verwys byvoorbeeld na kwaliteit, wat beteken dat voedsel ná hierdie datum effens anders kan smaak of lyk, maar nie noodwendig onveilig is vir verbruik nie. Hierdie onderskeid is krities vir die herleiding van voedsel wat andersins vermors sou word as gevolg van 'n misverstand van hierdie etikette.
Net so is die "verkoop teen"-datum bloot 'n voorraadbestuursinstrument vir kleinhandelaars. Voedsel wat verby sy "verkoop teen"-datum is, kan steeds geskenk word, solank die "gebruik teen"-datum nog nie verstryk het nie, wat 'n duidelike onderskeid tussen veiligheid en verkoopslogistiek trek. Hierdie verduideliking is van kardinale belang om die persepsie dat alle voedsel ná die "verkoop teen"-datum onbruikbaar is, te verander. In Oktober 2023 het 'n stemming onder industriële belanghebbendes 'n eenparige uitslag opgelewer ten gunste van die standaard, wat die breë steun daarvoor onderstreep. Hierdie eenparige goedkeuring van die konsepstandaard deur 'n diverse groep belanghebbendes dui op 'n kollektiewe erkenning van die noodsaaklikheid en die potensiaal van hierdie inisiatief.
Die tegniese komitee wat die standaard ontwikkel het, het uit 14 deelnemende lede bestaan, wat 'n wye reeks kundigheid en perspektiewe ingesluit het om 'n omvattende en uitvoerbare raamwerk te verseker. Hierdie samewerking tussen verskeie kundiges het verseker dat die standaard alle relevante aspekte van voedseldonasie en -herverspreiding dek. Kommentaar op die konsepstandaard moet gerig word aan die SABS Standaarde-afdeling deur 'n e-pos te stuur aan [email protected] voor of op 16 Junie, om sodoende 'n finale, robuuste standaard te verseker. Hierdie openbare kommentaarperiode is 'n kritieke fase om te verseker dat die finale standaard prakties, effektief en wyd aanvaarbaar is vir alle rolspelers in die voedselvoorsieningsketting.
Verwagte Impak en Potensiële Voordele
Die implementering van die SANS 2088-standaard hou die potensiaal in om 'n beduidende verskil in Suid-Afrika se voedselsekuriteitslandskap te maak. Andy du Plessis, Besturende Direkteur van FoodForward SA, skat dat tot een miljoen ton oortollige voedsel uiteindelik deur hierdie standaard ontsluit kan word. Hierdie massiewe hoeveelheid voedsel, wat andersins vermors sou word, kan dan herverdeel word na diegene wat dit die nodigste het, en sodoende die impak van voedselonsekerheid aansienlik verminder. Die ontsluiting van so 'n groot volume voedsel sal 'n direkte en tasbare impak hê op die lewens van die 63.5% van huishoudings wat tans voedselonseker is.
Die onmiddellike sukses van die standaard sal gemeet word aan die toename in voedseldonasies. Volgens Du Plessis sou 'n suksesvolle implementering daarop dui dat herverspreidingsorganisasies binne 'n jaar 'n toename van 40% tot 50% in donasies ervaar. Hierdie ambisieuse, maar haalbare, teiken beklemtoon die dringende behoefte aan gestandaardiseerde riglyne wat vertroue skep en die proses vir skenkers vereenvoudig. Die standaard se rol is om 'n duidelike en betroubare raamwerk te bied wat skenkers gerusstel en die logistiek van donasies stroomlyn.
Selfs voor die amptelike vrystelling van die konsepstandaard, is daar reeds positiewe tendense wat die verwagte impak ondersteun. FoodForward SA ervaar tans 'n jaar-tot-jaar-toename van 17% in voedseldonasies. Hierdie bestaande groei dui op 'n groeiende bewustheid en bereidwilligheid onder voedselprodusente en kleinhandelaars om by te dra, wat verder versterk sal word deur die duidelikheid en legitimiteit wat die nuwe SABS-standaard bied. Hierdie vroeë sukses is 'n bemoedigende teken van die potensiële impak wat 'n nasionale standaard kan hê, en dit dui op 'n reeds bestaande, maar ongestruktureerde, begeerte om voedselverspilling te verminder en voedselsekuriteit te verbeter.
Uitdagings en Kritiek
Een van die hoofuitdagings is die aanspreeklikheidskwessie; ingevolge Artikel 61 van die Wet op Verbruikersbeskerming geld streng aanspreeklikheid regoor die hele voorsieningsketting, ongeag nalatigheid. Hierdie wetlike raamwerk kan skenkers afskrik sonder duidelike wetlike beskerming of vrystelling vir voedseldonasies, selfs wanneer die voedsel veilig en geskik is vir verbruik. Is die nuwe standaard vrywillig, wat beteken dat voldoening daaraan nie wetlik vereis word nie, en dit kan die impak en aanvaarding daarvan beperk. Alhoewel 'n vrywillige standaard 'n goeie begin is, kan die gebrek aan verpligte nakoming die volle potensiaal daarvan belemmer en die tempo van verandering vertraag.
Is daar die kritieke onderskeid by voedselveiligheid: die "gebruik teen"-datum verwys na veiligheid, en voedsel mag ná hierdie datum nie geskenk, verkoop of verbruik word nie, tensy dit voor verstryking gevries is. Dit is 'n absolute reël wat nie onderhandelbaar is nie en die gesondheid en veiligheid van ontvangers beskerm. Hierdie aspek van die standaard is van die grootste belang om te verseker dat slegs veilige voedsel diegene bereik wat daarvan afhanklik is. Die standaard poog dus om 'n balans te vind tussen die vermindering van vermorsing en die handhawing van ononderhandelbare voedselveiligheidstandaarde. Die sukses van SANS 2088 sal uiteindelik afhang van die wye aanvaarding en implementering daarvan deur alle belanghebbendes in die voedselsektor, ondanks die uitdagings wat die vrywillige aard en aanspreeklikheidskwessies mag inhou.
