President Cyril Ramaphosa het onlangs sy verbintenis herbevestig om geregtigheid te verseker vir Nokuthula Simelane, 'n ANC-aktivis wat op 23-jarige ouderdom in 1983 deur die apartheidsveiligheidsmagte ontvoer en vermoor is. Simelane se oorskot is steeds nie gevind nie, wat haar familie en medestryders al dekades lank in onsekerheid laat. Die voortdurende pyn en onsekerheid wat hierdie onopgeloste saak vir haar naasbestaandes veroorsaak het, onderstreep die dringendheid van die soeke na waarheid. In 'n poging om haar nagedagtenis te eer en ondersteuning te bied, is die Nokuthula Simelane-stigting van stapel gestuur. Hierdie stigting speel 'n deurslaggewende rol in die bewaring van haar nalatenskap en die bevordering van die stryd vir geregtigheid vir alle slagoffers van apartheid. Die regsproses vorder ook, met die Regterlike Kommissie van Ondersoek, onder leiding van afgetrede Konstitusionele Hofregter Sisi Khampepe, wat na verwagting sy werk teen die einde van 2026 sal afhandel. Dié kommissie ondersoek die volle omvang van haar verdwyning en moord en poog om die laaste stukke van die legkaart bymekaar te pas.
Die lang pad na waarheid
Nokuthula Simelane is in 1983 deur die apartheidsveiligheidspolisie ontvoer. Haar ontvoering het plaasgevind terwyl sy as 'n koerier vir Umkhonto we Sizwe (MK) gewerk het, die gewapende vleuel van die ANC, en het 'n lang en pynlike soektog na antwoorde vir haar familie ingelui. Die omstandighede rondom haar verdwyning was van meet af aan duister, met min inligting wat vrygestel is deur die owerhede van destyds. Die apartheidsregime het stelselmatig inligting oor sulke gevalle onder die mat gevee, wat die familie se lyding verder verdiep het.
Simelane is ontvoer, gemartel en het in 1983 verdwyn, 'n lot wat baie anti-apartheidsaktiviste in daardie era getref het. Haar saak is een van die pynlikste onopgeloste raaisels uit die apartheidsgeskiedenis, aangesien haar oorskot nooit gevind is nie. Die feit dat haar liggaam nooit opgespoor is nie, het die genesingsproses vir haar naasbestaandes uiters moeilik gemaak, aangesien hulle nie eens 'n gepaste begrafnis kon reël nie. Die familie het jare lank probeer om helderheid te kry oor wat presies met haar gebeur het en waar sy begrawe is, maar sonder sukses. Hierdie voortdurende onsekerheid het die genesingsproses vir haar naasbestaandes bemoeilik en 'n oop wond gelaat.
'n Kollega van Willem Coetzee, 'n voormalige apartheidsveiligheidsbeampte, het later verklaar dat Simelane vermoor is en haar liggaam in die omgewing van Rustenburg in die Noordwes begrawe is. Hierdie inligting het 'n nuwe hoop vir die familie gebied dat haar oorskot dalk gevind kan word, maar die presiese ligging bly onbekend. Hierdie getuienis, hoewel dit 'n belangrike leidraad verskaf het, het die familie se frustrasie oor die gebrek aan konkrete bewyse en die presiese ligging van haar graf net verder verhoog. Die Regterlike Kommissie van Ondersoek, onder leiding van afgetrede Konstitusionele Hofregter Sisi Khampepe, is tans besig om hierdie en ander getuienis te ondersoek in 'n poging om die waarheid agter Simelane se verdwyning finaal aan die lig te bring. Die kommissie se mandaat is om alle beskikbare inligting te ontleed en aanbevelings te maak wat kan lei tot 'n afsluiting vir die familie.
Nuwe stappe en instellings
Die Universiteit van Mpumalanga het die eerste Nokuthula Simelane Gedenklesing aangebied, 'n gebeurtenis wat die nagedagtenis van die vryheidsvegter eer. Hierdie lesing is ingestel om Simelane se bydraes tot die anti-apartheidstryd te belig en haar verhaal te verseker dat dit nie vergeet word nie. Dit dien as 'n kragtige herinnering aan haar opoffering en die opregte toewyding van jong mense soos sy, wat hul lewens gegee het vir 'n vryer Suid-Afrika. Die inisiatief is deel van 'n breër poging om die nalatenskap van diegene wat vir vryheid geveg het, te bewaar en te vier, veral dié wie se verhale lank in die skaduwee gebly het. Dit dien ook as 'n platform vir dialoog oor geregtigheid, menseregte en die voortdurende behoefte aan rekenskap vir historiese ongeregtighede, en moedig 'n nuwe generasie aan om hierdie beginsels te omhels.
Hierdie belangrike gedenklesing het op Donderdag, 3 September 2026, plaasgevind. Die keuse van hierdie datum en die instelling van so 'n jaarlikse gebeurtenis beklemtoon die universiteit se verbintenis tot akademiese vryheid en sosiale geregtigheid. Dit bied 'n geleentheid vir studente, akademici en die breër gemeenskap om te reflekteer oor die impak van apartheid en die langdurige stryd om volle geregtigheid. Die lesing is ontwerp om nie net 'n herdenkingsgeleentheid te wees nie, maar ook 'n opvoedkundige forum wat kritiese denke oor die land se geskiedenis stimuleer en die voortdurende relevansie van Simelane se stryd beklemtoon. Dit is 'n platform waar die verlede met die hede verbind word om 'n beter toekoms te bou.
Terselfdertyd met die gedenklesing, is die Nokuthula Simelane Sentrum vir Geslags- en Interseksionele Studies ook by die Universiteit van Mpumalanga van stapel gestuur. Die sentrum se stigting dui op 'n nuwe hoofstuk in die erkenning van Simelane se nalatenskap, en fokus op kwessies wat vir haar belangrik was. Deur die sentrum te vernoem na Nokuthula Simelane, word haar rol as 'n vroulike vryheidsvegter wat vir gelykheid geveg het, verder beklemtoon en geëer. Dit sal navorsing, onderrig en gemeenskapsbetrokkenheid bevorder op die gebied van geslagsgelykheid, interseksionaliteit en sosiale geregtigheid, en sodoende haar gees en haar stryd op 'n akademiese en aktivistiese wyse voortleef. Die sentrum sal 'n baken wees vir die bevordering van hierdie belangrike gesprekke in die Suid-Afrikaanse samelewing en verder.
Ramaphosa se oproep tot geregtigheid
Die verdwyning van Nokuthula Simelane het meer as vier dekades gelede plaasgevind, 'n tydperk wat die pyn en onsekerheid vir haar familie en medestryders verleng het. Hierdie lang tydperk onderstreep die voortdurende behoefte aan afsluiting en die belangrikheid van die huidige pogings om geregtigheid te laat geskied. President Ramaphosa se herbevestiging van sy verbintenis tot geregtigheid vir Simelane is 'n teken dat die staat nie hierdie onopgeloste sake sal laat vaar nie, ongeag hoe lank dit neem. Die saak van Simelane is 'n pynlike herinnering aan die onopgeloste misdade van die apartheidsverlede en die families wat steeds soek na antwoorde oor hul geliefdes se lot. Dit is 'n nasionale prioriteit om hierdie wonde te genees en rekenskap te eis.
Willem Coetzee, 'n voormalige bevelvoerder in die apartheidsveiligheidsmagte, het voor die Waarheid-en-versoeningskommissie (WVK) erken dat hy betrokke was by Nokuthula Simelane se gevangeneming en marteling. Hy het egter ten sterkste ontken dat hy haar vermoor het. Hierdie gedeeltelike erkenning het 'n mate van lig gewerp op die omstandighede van haar verdwyning, maar het nie die volledige prentjie verskaf wat nodig is vir die familie se genesing nie. Sy getuienis het wel bevestig dat sy in die hande van die veiligheidsmagte was en erg mishandel is, wat die gruwelike aard van die apartheidstelsel blootgelê het. Die WVK se werk het 'n belangrike grondslag gelê, maar die volle waarheid het nog nie aan die lig gekom nie.
Ten spyte van Coetzee se getuienis en die jare wat verloop het, is kriminele aanklagte teen hom steeds hangende. Hierdie voortgesette regsproses toon die staat se verbintenis om uiteindelik rekenskap te eis vir die misdade wat tydens apartheid gepleeg is, selfs al is dit dekades later. Die hangende aanklagte bied 'n moontlikheid dat nuwe inligting aan die lig kan kom en dat die familie uiteindelik die waarheid oor Simelane se dood en die ligging van haar oorskot kan ontdek. Die geregtelike proses, hoewel dit stadig is, is 'n noodsaaklike stap om die historiese ongeregtighede aan te spreek en om uiteindelik die familie van Nokuthula Simelane die afsluiting te gee waarna hulle so lank smag.
