Die Voorsitter van die Gekose Komitee oor Landbou, Grondhervorming en Minerale Hulpbronne, Mpho Modise, het Donderdag tydens 'n inligtingsessie die komitee se oorsig oor bek-en-klouseer, mynkwessies, kleinskaalse visserye en grondeise uiteengesit. Modise het beklemtoon dat bek-en-klouseer "'n impak het op voedselsekerheid, uitvoermarkte en lewensbestaan, veral vir kleinskaalse en gemeenskapsboere." Die komitee beskou die uitbreking van bek-en-klouseer as 'n nasionale landboukrisis, wat 'n wesenlike bedreiging vir die land se landbousektor en ekonomie inhou.
Die komitee het in 'n werkswinkel verskeie ernstige uitdagings geïdentifiseer, insluitend "'n onvoldoende fasiliteitskapasiteit, swak afdwinging van veebewegingskontroles, en ongelyke impak op gemeenskapsfamiliegebiede," volgens Modise. Hierdie probleme bemoeilik effektiewe beheer en verspreiding van die siekte. "Die komitee het beklemtoon dat om slegs op inperking te fokus, sonder om die grondliggende oorsaak aan te spreek, langtermynkoste en die sukses daarvan sou ondermyn." Modise het ook opgemerk dat alhoewel daar verbeteringe in operasionele gereedheid was, "billike en tydige toegang tot die entstof, veral vir gemeenskaps- en opkomende boere, 'n prioriteit moet bly." Die voortgesette uitdagings rondom entstofbeskikbaarheid en -verspreiding onder hierdie groepe boere word as krities beskou vir die suksesvolle behering van die siekte en die beskerming van hul lewensbestaan.
Die komitee het kommer uitgespreek oor gemeenskapsinisiatiewe waar "tasbare voordele steeds ontwykend bly, en die myn nader sluiting." Modise het verder verwys na 'n besoek aan Madibeng in die Noordwes, waar oorsig getoon het dat 'n hervestiging in Wyk 27, wat amper drie jaar gelede moes plaasvind, nog nie gebeur het nie. Hierdie gestaakte hervestiging het Sogima Mynbou-operasies tot stilstand gebring, wat die gemeenskap ontneem van broodnodige werksgeleenthede en investering. "Maar soos ek vandag hier voor u staan, kan ek u sonder vrees vir weerspreking vertel, dat van al die mense wat die verslae moes indien, slegs Sogima die verslag ingedien het," het Modise gesê. Sy het bygevoeg: "Nou, u kan u indink, dames en here, as hulle die parlement kan ondermyn, wat van gewone mense? En hierdie amptenare word elke maand betaal terwyl mense in Madibeng werkloos is en hul myn nie werk nie." Die komitee se insigte onderstreep die noodsaaklikheid van 'n omvattende en regverdige benadering om die impak van bek-en-klouseer te versag, asook om deursigtigheid en verantwoordbaarheid in die mynbousektor te verseker.
Voet-en-Mond: Nasionale Krisis en Beperkings
Die Gekose Komitee oor Landbou, Grondhervorming en Minerale Hulpbronne beskou die uitbreking van bek-en-klouseer as 'n nasionale landboukrisis. Hierdie siekte het 'n wesenlike impak op voedselsekerheid, uitvoermarkte en die lewensbestaan van veral kleinskaalse en gemeenskapsboere. Die siekte bedreig nie net die inkomste van duisende boere nie, maar ook die land se vermoë om sy eie bevolking te voed en sy posisie in internasionale markte te handhaaf. Om die omvang van hierdie krisis beter te verstaan en aan te spreek, het die komitee onlangs 'n tweedaagse werkswinkel in Gauteng gehou. Die doel van hierdie werkswinkel was om 'n diepgaande evaluering te doen van die huidige stand van sake en om moontlike oplossings te identifiseer.
Tydens die werkswinkel is provinsiale gereedheid, inperkingsmaatreëls, entstofprogramme en die afdwinging van veebewegingskontroles geëvalueer. Die bevindings het verskeie uitdagings blootgelê, waaronder onvoldoende fasiliteitskapasiteit, swak afdwinging van veebewegingskontroles, en 'n ongelyke impak op gemeenskapsfamiliegebiede. Hierdie probleme bemoeilik effektiewe beheer en verspreiding van die siekte, wat die pogings om die uitbreking te stuit, ondermyn. Die komitee het spesifiek daarop gewys dat 'n benadering wat slegs op inperking fokus, sonder om die grondliggende oorsake en strukturele tekortkominge aan te spreek, ondoeltreffend en op die lang termyn onvolhoubaar sal wees.
In 'n poging om die entstofvoorsieningsketting te ondersoek en die doeltreffendheid daarvan te verbeter, het die komitee ook 'n oorsigbesoek aan Onderstepoort Biological Products (OBP) in Tshwane afgelê. Die doel van hierdie besoek was om OBP se entstofbergingskapasiteit, kultuur, verspreidingstelsels, naspeurbaarheid en provinsiale koördinering te assesseer. Die komitee het spesifiek gefokus op hoe hierdie aspekte bydra tot die algehele reaksie op die bek-en-klouseer-uitbreking en waar verbeteringe aangebring kan word om 'n meer robuuste en responsiewe stelsel te verseker.
Alhoewel die komitee verbeteringe in OBP se operasionele gereedheid opgemerk het, is dit beklemtoon dat billike en tydige toegang tot entstowwe vir gemeenskaps- en opkomende boere 'n prioriteit moet bly. Die voortgesette uitdagings rondom entstofbeskikbaarheid en -verspreiding onder hierdie groepe boere word as krities beskou vir die suksesvolle behering van die siekte en die beskerming van hul lewensbestaan. Die komitee se insigte onderstreep die noodsaaklikheid van 'n omvattende en regverdige benadering om die impak van bek-en-klouseer te versag, en om te verseker dat alle boere, ongeag hul skaal, die nodige ondersteuning ontvang. Die komitee het verder aangedring op strategiese ingrypings wat nie net die onmiddellike krisis aanspreek nie, maar ook die langtermynveerkragtigheid van die landbousektor versterk. Dit sluit in die verbetering van infrastruktuur, die opleiding van veeartsenykundige personeel, en die ontwikkeling van vroeë waarskuwingstelsels.
Mynbou: Vertraagde Grond-eis en Ontwrigte Ontwikkeling
Die komitee het oorsigbesoeke afgelê in Mpumalanga en die Noordwes om mynkwessies te ondersoek en aan te spreek. Hierdie besoeke was daarop gemik om direk met gemeenskappe en mynmaatskappye te skakel om 'n eerstehandse begrip van die uitdagings te kry.
In Mpumalanga het die komitee met Thungela Resources en die Bathlakoane Ba Manzimnyama Gemeenskapsgrondtrust vergader. Hierdie vergadering het gefokus op 'n grondeis wat reeds in 2014 ingedien is, en wat sedertdien onopgelos gebly het. Die langdurige aard van hierdie eis het beduidende spanning tussen die betrokkenes veroorsaak.
Die komitee het bevind dat die langdurige vertragings in die afhandeling van die grondeis wantroue en onsekerheid onder die betrokkenes aangevuur het. Die gemeenskap se geduld raak op terwyl hul regte op grond en die gepaardgaande voordele uitgestel word. Het die komitee kommer uitgespreek dat tasbare voordele vir die gemeenskap steeds ontwykend bly, terwyl die myn intussen nader aan sluiting beweeg. Hierdie situasie skep 'n wesenlike risiko dat die gemeenskap met min tot geen voordele sal eindig, selfs nadat die myn se bedrywighede gestaak is. Beide Thungela Resources en die grondtrust is versoek om skriftelike verslae in te dien oor hoe die dooiepunt opgelos kan word. Die komitee het gehoop dat hierdie verslae 'n duidelike pad vorentoe sal bied om die jarelange dispuut finaal te besleg en regverdige uitkomste vir die gemeenskap te verseker.
In Madibeng, Noordwes, is bevind dat 'n hervestiging in Wyk 27, wat amper drie jaar gelede moes plaasvind, nog nie gerealiseer het nie. Hierdie gestaakte hervestiging het Sogima Mynbou-operasies tot stilstand gebring, wat die gemeenskap ontneem van broodnodige werksgeleenthede en investering. Die gebrek aan vordering met die hervestiging het 'n kettingreaksie van negatiewe gevolge vir die plaaslike ekonomie en die lewensbestaan van inwoners gehad. 'n Verslag van die Behuisingsontwikkelingsagentskap, die Departement van Menslike Nedersettings, en die Madibeng-munisipaliteit se plaaslike ekonomiese ontwikkelingskantoor was teen 31 Maart 2026 verwag. Hierdie verslag sou lig werp op die redes vir die vertraging en moontlike oplossings aanbied. Tot op hede het slegs Sogima sy verslag ingedien, terwyl die ander entiteite nog nie daaraan voldoen het nie. Hierdie gebrek aan nakoming van spertye en verantwoordelikheid van die kant van staatsinstellings is 'n groot bron van frustrasie vir die komitee en die betrokke gemeenskap.
Kleinhandel Visserye: Stelselgebreke en Regte
Tydens 'n oorsigbesoek aan Saldanhabaai het die komitee ernstige stelselgebreke in die lisensiëringstelsel vir kleinskaalse visserye ontbloot. Hierdie bevindings dui op die noodsaaklikheid van dringende ingryping om die volhoubaarheid en regverdigheid van die sektor te verseker. Die komitee se besoek het gefokus op die identifisering van knelpunte wat die ontwikkeling en welstand van plaaslike vissersgemeenskappe belemmer, en hoe hierdie probleme die potensiaal van die sektor ondermyn.
Vissers in die gebied het hul kommer uitgespreek oor 'n reeks kwessies wat hul lewensbestaan bedreig. Hulle het veral die aandag gevestig op onvoldoende visvangregte, wat hulle verhoed om ekonomies lewensvatbare aktiwiteite te bedryf. Die beperkte toegang tot hulpbronne plaas 'n enorme druk op hul vermoë om 'n bestaan te maak en hul gesinne te onderhou. Is kommer geopper oor die gebrek aan betekenisvolle konsultasie met gemeenskappe, sowel as "risikomandjies" wat vir arm vissers ekonomies onuitvoerbaar is, wat verdere marginalisering tot gevolg het. Hierdie "risikomandjies" verteenwoordig finansiële laste en verpligtinge wat buite die bereik van baie kleinskaalse vissers is, en sodoende 'n hindernis tot deelname en groei vorm.
In reaksie hierop het die vissers 'n beroep gedoen op sterker gemeenskaplike bestuur van mariene hulpbronne en die beskerming van tradisionele visvangpraktyke. Hulle glo dat 'n meer inklusiewe en gemeenskapsgedrewe benadering tot bestuur sal lei tot beter volhoubaarheid en groter billikheid. Hulle het ook die belangrikheid van beter interdepartementele koördinering beklemtoon om 'n meer samehangende en ondersteunende beleidsraamwerk vir die kleinskaalse visserysektor te skep. Dit sluit in die stroomlyning van prosesse en die aanspreek van die geïdentifiseerde stelselgebreke, sodat die beleid nie net op papier bestaan nie, maar ook effektief in die praktyk toegepas kan word tot voordeel van die vissersgemeenskappe. Die komitee het onderneem om hierdie kwessies verder te ondersoek en aanbevelings te maak vir beleidsveranderinge wat die kleinskaalse visserysektor sal bemagtig en sy volhoubaarheid sal verseker.
