Die film "Variations on a Theme" het onlangs die gesogte Tiger Award, die topprys by die 2026 Internasionale Filmfees Rotterdam, verower. Hierdie toekenning vestig die kollig op die produksie se kritiese blik op koloniale trauma en moderne uitbuiting.
Die film volg onder meer die verhaal van Ouma Hettie, 'n 79-jarige bokwagter van Kharkams en 'n direkte afstammeling van Petrus Jakobus Beukes. Sy word daarin uitgebeeld waar sy 'n blou vorm van "The War Veteran Descendants Relief Fund" invul, 'n proses wat daarop gemik is om restitusie te verkry. Dié tonele beklemtoon die voortdurende stryd van gemeenskappe om regstelling vir historiese ongeregtighede te bekom.
Die Inspirasie Agter die Storie
Die inspirasie vir die film spruit voort uit die onvertelde verhale van gemeenskappe soos dié van Kharkams in die Noord-Kaap. In 1941 het Petrus Jakobus Beukes, toe slegs 19 jaar oud, dié lang tog van Kharkams na die slagvelde van Europa onderneem. Sy reis verteenwoordig die opoffering van talle Suid-Afrikaners wat gedurende die Tweede Wêreldoorlog aan die front diens gedoen het, dikwels met die belofte van 'n beter toekoms. Die film delf dieper in die impak van hierdie historiese gebeure op die nageslag en die volgehoue stryd vir regstelling.
Ná sy vier jaar van diens in die Tweede Wêreldoorlog het Petrus Jakobus Beukes slegs 'n paar leerstewels en 'n fiets as betaling vir sy opoffering ontvang. Hierdie karige vergoeding staan sentraal in die film se boodskap oor die voortgesette uitbuiting en die versuim om die bydraes van hierdie individue behoorlik te erken. Dit belig die ongelykheid en die onregverdigheid van die stelsel wat destyds in plek was, en hoe die gevolge daarvan steeds dekades later gevoel word binne die gemeenskappe. Die film gebruik hierdie spesifieke geval om 'n breër narratief van historiese onreg te vertel.
Een van die mans in die Kamiesberg-omgewing het sy frustrasie oor dié soort vergoeding uitgespreek: "Ek het gehoor dat sommige van ons mense hier van Kamiesberg-gebied met 'n fiets vir hul diens betaal is. Was hulle veronderstel om die fiets te eet?" Hierdie retoriese vraag vang die kern van die kwessie vas – die ontoereikendheid en selfs absurditeit van die vergoeding wat aan hierdie soldate gebied is. Dit onderstreep die diepgaande pyn en gevoel van verraad wat tot vandag toe by die afstammelinge van hierdie oorlogsveterane bestaan. Die film poog om hierdie stemme na vore te bring en die dialoog oor geregtigheid en restitusie te bevorder.
Die Filmmakers se Visie en Proses
Die film "Variations on a Theme" sal vir 'n beperkte weeklange vertoning in Kaapstad by The Labia en Ster-Kinekor V&A Waterfront te sien wees, en in Johannesburg by The Bioscope en Ster-Kinekor Rosebank Nouveau, met die vertonings wat op 8 Mei begin. Volgens filmmakers Jason Jacobs en Devon Delmar is hul kreatiewe vennootskap "een van die groot seëninge" in hul lewens. Hulle verduidelik dat die film gebou is op die kennis en ervaring van 'n agt jaar lange samewerking tussen hulle. "Voordat ons enige woorde op 'n bladsy neergeskryf het, het ons eers maande en maande lank gepraat, en ons het die storie en karakters redelik goed in ons koppe gehad," sê hulle.
Die rolverdeling vir "Variations on a Theme" het nie gefokus op die soek na talent nie, maar op die "eer van nalatenskap en afstamming". Hettie Farmer, Jacobs se ouma, speel die hoofrol van Ouma Hettie in die film. Vier ouer mans reflekteer ook in die film oor die verskille in hoe hul voorvaders vir hul oorlogdiens vergoed is, in vergelyking met hul wit eweknieë. Jacobs en Delmar sê: "Wanneer ons geleer het dat bejaardes uit hul SASSA-toelaes (in die meeste gevalle is dit hul enigste maandelikse inkomste) gescam word deur bedrieglike aansoekfooie vir beweerde vergoeding, het ons geweet hierdie storie móét vertel word."
Hulle voel 'n "dringende verantwoordelikheid" om bewustheid oor hierdie uitbuiting te skep en "om 'n koloniale nalatenskap van skaamte, skuld en uitwissing te konfronteer wat steeds soveel mense in klein gemeenskappe stilmaak," meen Jacobs en Delmar. Die filmmakers erken dat hulle kreatiewe verskille het, maar dit word konstruktief benader. "Ons sou baie vervelige dinge skep as ons nie hier en daar kreatiewe verskille gehad het nie," merk hulle op. "Maar as so 'n verskil ontstaan, neem ons ons tyd om te ontrafel waar daardie verskil ontstaan het, en as ons genoeg tyd het om dit terug te spoor, eindig ons gewoonlik met 'n derde oplossing wat beter is as die wat ons op ons eie sou bereik het."
"Uiteindelik bly dit die mense se storie, en ons is diegene wat net 'n bietjie meer kundig is oor hoe om dit te skep op 'n manier wat spreek tot ons artistieke stem as 'n duo," verduidelik Jacobs en Delmar. Hulle hoop dat Suid-Afrikaanse gehore "die gewig van hierdie wag sal herken: wag vir vergoeding, geregtigheid en die erkenning van die voorvaderlike bydraes (spesifiek die Kleurling- en inheemse soldate van die Tweede Wêreldoorlog)". Die film bly 'n sosiale en politieke getuienis oor 'n gemeenskap in 'n permanente toestand van afwagting. "Geregtigheid wat uitgestel word, is nie net 'n gemeenskapskwessie nie, maar 'n geestelike las wat baie geslagte en hul afstammelinge vorm," sê hulle. "Ons wil gesprekke ontketen oor hoe moderne uitbuiting historiese trauma benut en vra wat gebeur met ons mees kwesbares wat sukkel om te veg vir hul drome, hoop en wense in 'n demokratiese samelewing waarvoor hulle gestem en geveg het." Hulle sluit af deur te sê: "Ons moet oor die verlede praat, dit reguit konfronteer en voortgaan om die afrekening te hanteer, ongeag hoe pynlik dit mag wees."
Filmiese Taal en Struktuur
Die film belig hoe roofdieragtige moderniteit, in die vorm van bedrieërs, die vreedsame bestaan van Ouma Hettie ingedring het. Verder ondersoek die film die wrywing wat ontstaan tussen 'n familie se begeerte om 'n bejaarde te beskerm en die bejaarde se reg om hul outonomie te behou. Dit is 'n verhaal oor wag, rou en verlies, elemente wat almal verbind is met die verlies aan onafhanklikheid. Die film ontplooi volgens 'n herhalende visuele struktuur, geïnspireer deur die musikale komposisievorm 'Tema en Variasies'. Hierdie struktuur help om die sentrale temas van die film te versterk en te verdiep. Die filmmakers vermeng realisme met elemente van magiese realisme, soos 'n glas melk wat oor 'n tafel gly of 'n stoel wat vanself van 'n tafel af wegbeweeg, om die narratief te verryk.
Ontvangs en Toekomstige Vertonings
Die film "Variations on a Theme" sal eersdaags vir 'n beperkte weeklange vertoning in Kaapstad beskikbaar wees by The Labia en Ster-Kinekor V&A Waterfront. In Johannesburg kan die film by The Bioscope en Ster-Kinekor Rosebank Nouveau gesien word, met vertonings wat op 8 Mei begin. Hierdie vertonings bied Suid-Afrikaanse gehore die geleentheid om die bekroonde rolprent te ervaar. Die filmmakers, Jason Jacobs en Devon Delmar, hoop dat plaaslike kykers die gewig van die wag vir vergoeding, geregtigheid en erkenning sal herken, veral vir die bydraes van Kleurling- en inheemse soldate van die Tweede Wêreldoorlog. Hulle beskryf die film as 'n sosiale en politieke getuienis oor 'n gemeenskap in 'n permanente toestand van afwagting. "Geregtigheid wat uitgestel word, is nie net 'n gemeenskapskwessie nie, maar 'n geestelike las wat baie geslagte en hul afstammelinge vorm," sê Jacobs en Delmar. Hulle wil gesprekke ontketen oor hoe moderne uitbuiting historiese trauma benut.
