Ela Gandhi, 'n vooraanstaande aktivis en kleindogter van Mahatma Gandhi, beskryf haar identiteit as diep gewortel in die stryd om gelykheid in Suid-Afrika, 'n verbintenis wat sy as 'n "voorreg" beskou. Sy is tans 'n lid van die Eminent Persons Group van die Nasionale Dialoog, 'n inisiatief wat in Junie 2025 deur President Cyril Ramaphosa aangekondig is. Gandhi, wat haarself as 'n "sosiale werker van beroep" en "aktivis wat apartheidsonregte beveg het" identifiseer, onderstreep die "drievoudige onderdrukking" wat sy en haar kollegas as swart vroue onder apartheid ervaar het. "Ons het tot 'n mate daarin geslaag om genderkwessies te bevorder. Maar patriargie is deur generasies van kondisionering so verskans dat die stryd voortduur en my identiteit binne daardie stryd geleë is," het sy gesê. Sy beklemtoon die belangrikheid daarvan om "ons eie identiteitskrisis noukeurig te oorweeg" in die voortgesette stryd vir ware sosio-politieke en ekonomiese emansipasie.
Erfenis en Huidige Rol
Ela Gandhi, kleindogter van Mahatma Gandhi, het haarself beskryf as 'n "sosiale werker van beroep" wat nou "aftrede geniet," maar ook as 'n "aktivis wat vir baie jare onder apartheidsonregte geleef en geveg het." Sy, en haar kollegas, het die "drievoudige onderdrukking" erken wat hulle as swart vroue onder apartheid ervaar het – as swartes, as armes in 'n kapitalistiese stelsel, en as vroue onder patriargie. Haar stryd was gerig teen hierdie onderdrukkende stelsels wat "verseker het dat ons van geleenthede ontneem is en dat ons status as minderwaardig teenoor ons manlike eweknieë gehandhaaf is," het sy gesê. Op 86-jarige ouderdom beklemtoon sy dat hoewel daar tot 'n mate daarin geslaag is om genderkwessies te bevorder, die "patriargie deur generasies van kondisionering so verskans is dat die stryd voortduur en my identiteit binne daardie stryd geleë is." Gandhi stel die vraag: "Maar wat is die posisie van vroue op die grond?" en voeg by dat die belangrikheid van feminisme wat "deernis, sorg en liefde uitbeeld, verlore gaan." Sy meen daar word 'n feminisme nagejaag wat 'n "manlike beeld" voorstel, wat "ons intrinsieke waardes laat vaar ten gunste van die ontwikkeling van 'n macho-beeld." Sy sluit af deur te verklaar: "Ons stryd is teen daardie macho patriargale identiteit, en die omkeer van die posisie beteken nie noodwendig vryheid nie."
Historiese Strome van Vroue se Aktivisme
Suid-Afrika sal op 9 Augustus 2026 die 70ste herdenking van die historiese Vrouemaart van 1956 na die Uniegebou in Pretoria vier. Hierdie gebeurtenis dien as 'n belangrike mylpaal in die land se stryd vir gelykheid en die rol van vroue in die vorming van sy demokratiese landskap. Die Vrouemaart, wat destyds duisende vroue byeengebring het om te protesteer teen die apartheidswette, is 'n simbool van vroulike vasberadenheid en kollektiewe aksie teen onderdrukking. Dit herinner aan die diepgaande bydraes wat vroue gelewer het in die stryd teen onreg, 'n stryd wat Ela Gandhi se eie aktivisme weerspieël.
Hierdie 70ste herdenking van die Vrouemaart val saam met 'n ander beduidende nasionale viering: 30 jaar van die Grondwet. Die samevloeiing van hierdie twee herdenkings beklemtoon die lang pad wat Suid-Afrika geloop het van 'n onderdrukkende verlede na 'n grondwetlike demokrasie wat teoreties gelykheid vir almal beloof. Dit bied 'n geleentheid vir besinning oor die vordering wat gemaak is ten opsigte van gendergelykheid en die uitdagings wat steeds oorbly. Die Grondwet, wat in die post-apartheid-era ingestel is, is veronderstel om die regte en vryhede van alle Suid-Afrikaners te verskans, insluitend dié van vroue, en bou voort op die fondamente wat deur vroeëre vroue-aktiviste gelê is.
Die Realiteit van Vroue se Veldwerk
Ela Gandhi het opgemerk dat, hoewel vordering gemaak is om vroue in voorheen ontoeganklike beroepsvelde te plaas, daar steeds veel gedoen moet word. Sy het die "drievoudige onderdrukking" wat swart vroue ervaar, beklemtoon: "My kollegas en ek het die drievoudige onderdrukking erken wat ons as swart vroue in die gesig gestaar het, onder apartheid as swartes, in 'n kapitalistiese stelsel as armes en onder patriargie as vroue," het sy verduidelik. Hierdie stelsels het gesamentlik verseker dat hulle van geleenthede ontneem is en dat hul status as minderwaardig teenoor hul manlike eweknieë gehandhaaf is.
Sy het verder gesê dat geslagsgebaseerde geweld (GBV) toeneem en dat die posisie van vroue in die huis nie veel verander het nie, ondanks goeie wette. "Die feit dat GBV toeneem en vroue se posisie in die huis nie veel verander het nie, selfs al het ons baie goeie wette," het Gandhi opgemerk, en bygevoeg: "Maar wat is die posisie van vroue op die grond?" Sy meen dat hoewel daar tot 'n mate daarin geslaag is om genderkwessies te bevorder, die patriargie deur generasies van kondisionering so verskans is dat die stryd voortduur en haar identiteit binne daardie stryd geleë is.
Suid-Afrika het wel wetgewing aanvaar om hierdie kwessies aan te spreek, insluitend die Wet op Gesinsgeweld en die Wet op die Bevordering van Gelykheid en die Voorkoming van Onbillike Diskriminasie. Die Grondwet se Handves van Regte stipuleer ook dat almal gelyk voor die reg is en die reg het op gelyke beskerming en voordeel van die wet. Gandhi waarsku egter: "Ons verloor die belangrikheid van feminisme wat deernis, sorg en liefde uitbeeld. In plaas daarvan jaag ons 'n feminisme na wat 'n manlike beeld voorstel, en verloor daardeur ons intrinsieke waardes ten gunste van die ontwikkeling van 'n macho-beeld." Sy sluit af deur te sê dat hul stryd teen daardie macho-patriargale identiteit gerig is, en dat die omkeer van die posisie nie noodwendig vryheid beteken nie.
Toekomsgerigte Oproep tot Aksie
Die geskiedenis van vroue-aktivisme in Suid-Afrika is ryk en word goed verteenwoordig deur die Vrouemaart van 1956, toe meer as 20 000 vroue na die Uniegebou opgeruk het. Hulle het geprotesteer teen die uitbreiding van paswette en die Wet op Stedelike Gebiede, wat 'n kragtige demonstrasie van kollektiewe vasberadenheid teen onderdrukking was. Hierdie gebeurtenis dien vandag steeds as 'n inspirasie vir die voortgesette stryd teen ongelykheid.
