Die African National Congress (ANC) en sy sekretaris-generaal, Fikile Mbalula, het hul aansoek om verlof tot appèl teen die uitspraak van Maart 2026 teruggetrek. Dié uitspraak het die Oos-Kaapse provinsiale konferensie gestaak. Hierdie besluit van die nasionale struktuur het egter nie die provinsiale tak van die ANC in die Oos-Kaap daarvan weerhou om hul eie appèl voort te sit nie. Die situasie skep 'n unieke dinamika waar die nasionale en provinsiale entiteite van dieselfde party verskillende regspaaie volg in 'n saak van interne belang.
Die applikante in die oorspronklike saak, ANC-lede Lwazi Rotya, Sinethemba Mpande en Nompumelelo Mzothwa, het aangevoer dat die beoogde konferensie ongrondwetlik en onwettig was. Hulle het beweer dit het nie net die land se Grondwet geskend nie, maar ook hul kontraktuele regte, soos gereël deur die ANC se grondwet. Hierdie bewering het die kern van die regstryd gevorm, met die applikante wat die integriteit van die interne verkiesingsprosesse van die party bevraagteken het. Die hof het hierdie bewerings ernstig opgeneem en uiteindelik 'n tussentydse bevel uitgereik wat die konferensie gestop het.
Nasionale ANC se terugtrekking
Die ANC het die Hooggeregshof in Makhanda in kennis gestel van die terugtrekking van hul aansoek om verlof tot appèl. Die kennisgewing van terugtrekking is op alle relevante partye beteken en op formele wyse by die griffier van die Hooggeregshof ingedien. Hierdie stap het die nasionale party se posisie in die regsaangeleentheid duidelik gemaak, naamlik dat hulle nie meer die oorspronklike uitspraak sal beveg nie.
Volgens die ANC het die terugtrekking gevolg op die ontvangs van die waarnemende regter se formele redes vir die tussentydse bevel. Die party het verder aangedui dat hy tevrede is dat die kwessies wat in hierdie saak geopper is, meer substantief aangespreek sal word deur ander prosedurele weë wat tot hul beskikking is. Hierdie weë, volgens die ANC, sal hulle in staat stel om nakoming van die hofbevel te demonstreer, asook te bewys dat hul lidmaatskaprekords en administratiewe prosesse in die Oos-Kaap deeglik en gesond is. Dit dui op 'n poging om interne prosesse te versterk en deursigtigheid te verseker, eerder as om die hof se beslissing direk te betwis.
Die ANC het ook hul respek vir die regterlike gesag van die howe van die Republiek herbevestig. Die party het beklemtoon dat die sameroeping van die provinsiale konferensie onderneem sal word in ooreenstemming met sy grondwet en die hof se aanwysings. Hierdie verbintenis tot die regstaat en die party se eie interne reëls is 'n belangrike aspek van hul openbare verklaring. Hulle het bygevoeg dat hierdie benadering 'n meer konstruktiewe manier bied om die onderliggende probleme aan te spreek wat tot die regstappe gelei het. Die nasionale ANC se besluit weerspieël 'n erkenning van die regterlike proses en 'n verbintenis om binne die raamwerk daarvan op te tree, selfs al beteken dit 'n verandering in hul aanvanklike regstrategie.
Oos-Kaap ANC se standpunt
Die ANC in die Oos-Kaap beplan egter om, anders as die nasionale struktuur, voort te gaan met sy appèl teen die uitspraak van Maart 2026. Hierdie uitspraak het die provinsiale konferensie tydelik gestaak. Die nasionale ANC het vroeër sy aansoek om verlof tot appèl teruggetrek, met die verduideliking dat die besluit geneem is ná die ontvangs van die waarnemende regter se formele redes vir die tussentydse bevel. Die nasionale party het gesê: "Die terugtrekking volg op die ontvangs van die geleerde (waarnemende) regter se formele redes vir die tussentydse bevel en is geneem op die oorwoë advies van ons regspan. Ons is tevrede dat die kwessies wat in hierdie saak geopper is, meer substantief aangespreek word deur die ander prosedurele weë wat tot ons beskikking is voor die agbare hof."
Volgens die nasionale party herbevestig die ANC ook sy respek vir die regterlike gesag van die howe van die Republiek. Hulle het bygevoeg: "Die sameroeping van die provinsiale konferensie van die Oos-Kaap sal onderneem word in ooreenstemming met die ANC-grondwet en konsekwent met die aanwysings van ons howe." Yanga Zicina, woordvoerder vir die ANC Oos-Kaap, het egter bevestig dat die provinsiale party wel voortgaan met die hofsaak. Hy het bygevoeg: "Ons het verkies om nie ons regstrategie in die openbaar te bespreek nie… Maar ja, ons stoom voort." Hierdie standpunt van die provinsiale tak dui op 'n moontlike meningsverskil oor die beste manier om die uitspraak te hanteer, of dalk 'n dieper oortuiging dat die oorspronklike uitspraak wel op appèl omgekeer moet word. Die volharding van die Oos-Kaapse ANC in die hofstryd beklemtoon die erns waarmee hulle die kwessie van die gestaakte konferensie beskou.
Agtergrond tot die saak
Die saak is in Maart deur die ANC-lede Lwazi Rotya, Sinethemba Mpande en Nompumelelo Mzothwa aanhangig gemaak. Hulle het die hof genader met die argument dat die beplande provinsiale konferensie ongrondwetlik en onwettig was, en dat dit 'n skending van beide die land se Grondwet en hul eie kontraktuele regte kragtens die ANC se grondwet verteenwoordig het. Waarnemende Regter Babalo Metu het onlangs sy redes verskaf waarom hy op 26 Maart ten gunste van die drie lede beslis het. Regter Metu het gesê: "Nadat ek gekyk het na die omstandighede waaronder die aansoek gebring is, is ek tevrede dat die applikante [Rotya, Mpande en Mzothwa] uitdruklik feite uiteengesit het ter ondersteuning van waarom die saak nie kan wag om op die normale mosierol aangehoor te word nie." Hierdie bevinding onderstreep die dringendheid en die meriete van die applikante se saak.
Lwazi Rotya is 'n lid van die ANC in Wyk 24, Mcebisi Bata-tak. Sinethemba Mpande is 'n lid van die takuitvoerende komitee en tesourier van die Valithuba Tshwaku-tak. Nompumelelo Mzothwa behoort aan die Wyk 26-tak in die Ingquza Hill-substreek. Die waarnemende regter het bevind dat Rotya, Mpande en Mzothwa hul kleure aan die ANC-maspaal vasgespyker het deur op hul lidmaatskap te steun. Hy het bygevoeg: "As partylede het hulle die politieke reg om aan die leierskapverkiesings deel te neem, wat deursigtig, regverdig en demokraties moet plaasvind." Hierdie uitspraak het die fundamentele regte van partylede om aan interne demokratiese prosesse deel te neem, bevestig en beskerm. Die hof se klem op deursigtigheid, regverdigheid en demokrasie binne die party is 'n belangrike presedent.
Hofuitspraak en implikasies
Die tussentydse bevel wat die provinsiale konferensie gestaak het, is uitgereik deur die Hooggeregshof in KuGompo City. Die waarnemende regter het bevind dat die applikante, Lwazi Rotya, Sinethemba Mpande en Nompumelelo Mzothwa, op hul lidmaatskap van die ANC staatgemaak het. Dit het hulle die politieke reg gegee om aan leierskapverkiesings deel te neem. Hierdie verkiesings moet deursigtig, regverdig en demokraties plaasvind volgens die hof se bevindinge. Die uitspraak het die weg gebaan vir verdere aksie deur die provinsiale struktuur, wat nou besluit het om die appèlproses voort te sit.
Die implikasies van hierdie uitspraak en die daaropvolgende optrede van die nasionale en provinsiale ANC-strukture is beduidend. Dit beklemtoon die belangrikheid van interne demokratiese prosesse binne politieke partye en die rol van die howe om te verseker dat hierdie prosesse regverdig en grondwetlik is. Die nasionale ANC se terugtrekking dui op 'n erkenning van die hof se bevindings en 'n bereidwilligheid om interne onreëlmatighede aan te spreek, terwyl die Oos-Kaapse tak se besluit om voort te gaan met die appèl dui op 'n vasberadenheid om hul standpunt verder te beveg. Die uitkoms van die provinsiale tak se appèl sal waarskynlik 'n verdere impak hê op die politieke landskap binne die ANC in die Oos-Kaap en moontlik ook op nasionale vlak. Dit sal ook die grense en verhouding tussen nasionale en provinsiale party-strukture onder die vergrootglas plaas.
